ścieżka: mniejszości

Koncepcja działań bibliotek publicznych na rzecz mniejszości narodowych i etnicznych - Sylwia Gajownik, Katarzyna Kopeć

 

 

Ogólne założenia


Polskę zamieszkują przedstawiciele 9 mniejszości narodowych: Białorusini, Czesi, Litwini, Niemcy, Ormianie, Rosjanie, Słowacy, Ukraińcy, Żydzi i 4 mniejszości etnicznych: Karaimi, Łemkowie, Romowie i Tatarzy. Ponadto tereny województwa pomorskiego zamieszkują Kaszubi, społeczność posługująca się językiem regionalnym. Szczegółowa charakterystyka mniejszości narodowych i etnicznych zamieszkujących Polskę została zamieszczona w załączniku nr 1. W 1994 roku Rada Europy przyjęła Konwencję ramową o ochronie mniejszości narodowych.

Państwa-strony zobowiązują się do realizacji celów Konwencji poprzez krajowe ustawodawstwo i politykę. Cele te obejmują zapewnienie równości wobec prawa, zachowanie i rozwój kultury, ochronę tożsamości, religii oraz języków i tradycji mniejszości. Od 1992 roku państwa europejskie mogą potwierdzać zaangażowanie na rzecz ochrony języków regionalnych lub mniejszościowych, podpisując Europejską Kartę dotyczącą tej problematyki. Choć prawo określa ramy postępowania, w codziennym życiu nasze zachowania podyktowane są często zupełnie innymi czynnikami - lękiem, poczuciem wyższości, brakiem wiedzy, niepokojem, chęcią dominacji. Dlatego tak ważne jest podejmowanie działań edukacyjnych, a przez to nawiązywanie dobrosąsiedzkich stosunków i jednocześnie wspólna budowa poczucia społecznego bezpieczeństwa. 

W Polsce działa wiele organizacji pozarządowych, których celem są działania nakierowane na zamieszkujące Polskę mniejszości narodowe i etniczne. Wśród mniejszości także prężnie działa wiele stowarzyszeń i organizacji. Jednak najłatwiejszą drogą dotarcia do serca społeczności lokalnej, zwłaszcza w mniejszych miastach czy wsiach, jest biblioteka. Biblioteki, jako instytucje od wielu lat działające w prawie każdym zakątku Polski, są naturalnie wplecione w koloryt lokalny i w świadomości społecznej funkcjonują jako tradycyjne ośrodki kultury i oświaty. Pracownicy bibliotek są często blisko związani z członkami społeczności lokalnych, rozumieją ich i łatwo im dotrzeć z różnymi nowymi inicjatywami nawet do mniej otwartych członków. 

Dlatego też biblioteki należą do najlepszych miejsc, gdzie można podjąć działania związane z mniejszościami narodowymi i etnicznymi, działania budzące zainteresowanie i odpowiadające na konkretne potrzeby społeczne. Zdajemy sobie sprawę, że łatwiej jest mówić niż działać, dlatego w ramach projektu "Biblioteka - moje ulubione miejsce" chcemy przekazać bibliotekarzom konkretne wskazówki, a także zachęcić ich do rozwijania własnych pomysłów.

 

Przygotowanie do działania


odejmując działania, należy także pamiętać, że przedstawiciele mniejszości narodowych i etnicznych to obywatele Polski, którzy włączeni są w polski system edukacyjny i posiadają oni - w mniejszym lub większym stopniu - wiedzę na temat historii i kultury Polski. Dlatego nowe usługi, które zamierzamy zaproponować, muszą być konkretną odpowiedzią na ich oczekiwania. 

1. Przed rozpoczęciem realizacji nowego projektu należy zorientować się, czy w najbliższej okolicy mieszkają przedstawiciele mniejszości narodowych lub etnicznych, w jakiej liczbie, czy mają dzieci, które uczęszczają do lokalnej szkoły i jakie jest ogólne nastawienie lokalnej społeczności. Wszystkie działania można wykonać w sposób bardzo prosty, zwłaszcza przy pomocy lokalnej administracji samorządowej: urzędu gminy, miasta oraz lokalnej szkoły czy parafii. 

2. Po zgromadzeniu bazowych informacji można przystąpić do działań. Pierwszym krokiem powinno być nawiązanie współpracy ze wspomnianym wyżej samorządem lokalnym oraz szkołą czy parafią, a co najważniejsze z lokalną organizacją mniejszości, jeżeli taka działa w naszym regionie lub w najbliższym sąsiedztwie (np. miasto wojewódzkie, powiatowe). Bardzo ważnym elementem jest przychylne nastawienie potencjalnych partnerów. 

3. Do działań należy także próbować włączyć lokalne organizacje pozarządowe lub społeczne, a także młodzież (zob. rozdział "Koncepcja działań bibliotek publicznych na rzecz wolontariatu bibliotecznego"). Dzięki temu z pewnością bardziej efektywnie włączymy społeczność lokalną oraz przedstawicieli mniejszości do działań biblioteki.

 

Rozpoczęcie działania


1. Przygotowanie zdywersyfikowanej oferty biblioteki dla lokalnej społeczności. Zebrane informacje na temat struktury lokalnej społeczności powinny posłużyć bibliotekarzom do określenia potrzeb i wyznaczenia kierunków oferowanych usług. Do opracowania oferty warto zaprosić nauczycieli z lokalnej szkoły oraz zainteresowanych działaczy organizacji pozarządowych. Ich wkład niewątpliwie spowoduje, że opracowana oferta będzie charakteryzować się różnorodnością spojrzenia. Bardzo ważną kwestią jest także ocena możliwości lokalowych, kadrowych i technicznych biblioteki. Ważna jest również analiza dostępnych już usług biblioteki w celu włączenia ich do nowoopracowywanej oferty lub ich modyfikacji.

2. Konsultacja nowej oferty biblioteki z pozyskanymi partnerami, w tym przede wszystkim z lokalnymi organizacjami mniejszości oraz szkołą, które mogą aktywnie uczestniczyć w promocji oferty biblioteki. 3. Pozyskanie stałych wolontariuszy do działań, w tym członków organizacji mniejszości, dzięki czemu wiele prac można wykonać bez nadmiernego obciążenia personelu. Zaangażowanie wolontariuszy przyczyni się także do skuteczniejszej promocji nowej oferty wśród grupy docelowej.

4. Promocja nowej oferty biblioteki wśród zdefiniowanych grup docelowych.

5. Wdrożenie działań.

6. Nawiązane trwałej współpracy z innymi bibliotekami realizującymi podobne usługi, wymiana doświadczeń - taką platformą niewątpliwie jest strona internetowa Wojewódzkiej Biblioteki Publicznej w Krakowie, a także strona projektu "Biblioteka - moje ulubione miejsce". 

7. Regularne monitorowanie i ewaluacja poszczególnych faz wdrażania procesu dostarczania nowych usług - np. również we współpracy z liderami lokalnych grup. Ewaluacja powinna służyć dążeniu do coraz lepszego dopasowania oferty do oczekiwań grup mniejszości. 

8. Regularne monitorowanie danych statystycznych oraz badań socjologicznych dotyczących np. struktury i potrzeb grup mniejszości oraz dopasowywanie aktualnej oferty do zmieniającej się sytuacji.

 

Przykładowe usługi dla mniejszości narodowych i etnicznych


1. Cykle wykładów poświęconych kulturze i historii mniejszości narodowych i etnicznych; 2. Spotkania z literaturą - otwarte dla wszystkich zainteresowanych, poświęcone lekturze wybranych pozycji i połączone z dyskusją; 

3. Kursy obsługi komputera dla wszystkich chętnych prowadzone przez młodzież-wolontariuszy;

4. Zajęcia dla dzieci, np. pomoc w odrabianiu lekcji, zajęcia plastyczne, muzyczne, etc., prowadzone przez wolontariuszy; 

5. Organizacja imprez kulturalnych przy współpracy wolontariuszy i aktywnych członków mniejszości np. organizacja wieczoru z Białorusią, Ukrainą, historia regionu, etc. Działania te pozwolą z jednej strony zaktywizować grupę docelową, poza tym w sposób przystępny pozwolą społeczności lokalnej zdobyć wiedzę na temat kultury, języka, muzyki mniejszości, etc.

6. Organizacja działów literatury dla najliczniejszych grup mniejszości, np. dział literatury rosyjskojęzycznej, ukraińskiej, niemieckiej; 

7. Opracowanie informacji ułatwiających korzystanie ze zbiorów bibliotecznych (np. "Przewodnik po bibliotece", formularze zgłoszeniowe, regulamin używania zbiorów bibliotecznych) w językach większych grup imigrantów, np. w języku ukraińskim.

Powyższe pomysły są wyłącznie przykładami działań. Ich praktyczna realizacja uzależniona jest od możliwości poszczególnych bibliotek. Jednak przy odrobinie dobrej woli i chęci współpracy ze strony pozyskanych partnerów wiele z usług można zorganizować niewielkim nakładem kosztów i zasobów ludzkich. Warta pokreślenia jest waga rozwoju wolontariatu bibliotecznego (młodzież, osoby starsze; zob. rozdział "Koncepcja działań bibliotek publicznych na rzecz osób starszych i niepełnosprawnych").

Istotną rolę odgrywa efektywna promocja przygotowanych usług wśród grupy docelowej, głównie skuteczne dotarcie do grupy docelowej i przełamanie dystansu, nieśmiałości czy też po prostu niechęci. Dlatego kluczowe wydaje się w tym względzie skierowanie działań promocyjnych do dzieci i młodzieży, które z reguły są pozytywnie nastawione na nowe propozycje i wyzwania.

 

Dotychczasowe doświadczenia polskich bibliotek jako inspiracja


W działalności kulturalnej bibliotek należy uwzględnić jej aspekt regionalny, dlatego warto zwrócić uwagę na informacje o konkretnych inicjatywach "mniejszościowych". Regionalną twórczość upowszechnia Książnica Podlaska. W Książnicy Beskidzkiej organizowane są konkursy polsko-czesko-słowackie (głównie dla dzieci). Biblioteka w Przemyślu udostępnia na stronach internetowych informacje o towarzystwach lokalnych, w tym ukraińskich. Miejska Biblioteka Publiczna w Sanoku opublikowała książki autorstwa Włodzimierza Marczaka "Ukrainiec w Polsce", "Ukrainiec z Polski podróżuje", "Ukrainiec w Polsce...część ostatnia". Biblioteka Publiczna w Suwałkach prowadzi edukację regionalną dla młodzieży w ramach cyklu "Moja mała ojczyzna", a Powiatowa i Miejska Biblioteka Publiczna "Biblioteka pod Atlantami" w Wałbrzychu - cykl edukacyjny "Bliżej regionu".

1. KISILOWSKA Małgorzata,

Wytyczne dla bibliotek obsługujących społeczności wielokulturowe a elektroniczna oferta informacyjna tychże, w: Seria III: e-Publikacje Instytutu INiB Uniwersytetu Jagiellońskiego, red. Maria Kocójowa, nr 2, E-WŁĄCZENIE CZY E-WYOBCOWANIE? 2006 [dok. elektr.], http://www.inib.uj.edu.pl/wyd_iinb/s3_z2/kisilowska-n.pdf, [odczyt: 4.11.2007].
2. Mniejszości narodowe i etniczne w Polsce. Charakterystyka mniejszości narodowych i etnicznych w Polsce, Ministerstwo Spraw Wewnętrznych i Administracji RP [dok. elektr.], http://www.mswia.gov.pl/portal/pl/61/37/, [odczyt: 4.11.2007].