ścieżka: przyjaciele

Koncepcja działania Stowarzyszenia/Towarzystwa Przyjaciół Bibliotek - dr Artur Paszko

 

 

1. WPROWADZENIE



Biblioteki publiczne stanowią najbardziej rozwiniętą, hierarchiczną sieć instytucji kultury w Polsce. Według stanu na dzień 31 grudnia 2005 roku jest ich 8 591. Są to: Biblioteka Narodowa - główna biblioteka kraju, wojewódzkie biblioteki publiczne (jest ich 18, przy czym połowa z nich pełni zarazem funkcję bibliotek miejskich), powiatowe biblioteki publiczne (jest ich - tym razem według stanu na dzień 31 grudnia 2006 roku - 282, przy czym zdecydowana ich większość to miejskie lub gminne biblioteki publiczne, którym dodatkowo powierzono pełnienie funkcji bibliotek subregionalnych), a także miejskie i gminne biblioteki publiczne oraz ich filie. Zjawiskiem w chwili obecnej efemerycznym są punkty biblioteczne (prowadzone społecznie, bez stałego księgozbioru) oraz tzw. centra komunikacji społecznej stanowiące połączenie punktu bibliotecznego i agencji pocztowej.



Zależności pomiędzy poszczególnymi ogniwami sieci uznać należy za co najmniej słabe. Wprawdzie Ustawa z dnia 27 czerwca 1997 roku o bibliotekach nakłada na Bibliotekę Narodową oraz wojewódzkie i powiatowe biblioteki publiczne pewne zadania kontrolne, a także obowiązek prowadzenia działalności instrukcyjno-metodycznej i szkoleniowej, ale brak ustawowej delegacji do wydania rozporządzeń wykonawczych w tym względzie przez ministra właściwego do spraw kultury i dziedzictwa narodowego powoduje de facto, że aktywność bibliotek na tym polu pozostawia wiele do życzenia. Sytuację dodatkowo komplikuje fakt, że biblioteki różnych szczebli mają innych organizatorów (organy prowadzące w rozumieniu Ustawy z dnia 25 października 1991 roku o organizowaniu i prowadzeniu działalności kulturalnej). Dla Biblioteki Narodowej jest nim minister kultury i dziedzictwa narodowego, dla bibliotek wojewódzkich samorząd danego województwa (czasem w porozumieniu z samorządem miejskim), dla bibliotek powiatowych w większości samorząd gminny, rzadziej powiat, a dla bibliotek miejskich i gminnych podstawowa jednostka samorządu terytorialnego.



Z usług bibliotek publicznych korzysta w Polsce 7 337 277 osób. Oznacza to, że co piąty obywatel jest zarazem czytelnikiem/użytkownikiem biblioteki publicznej. W przeważającej większości są to dzieci i młodzież szkolna (56%). Jedynie 44% użytkowników bibliotek publicznych to osoby dorosłe. Przypadki organizowania się czytelników w koła przyjaciół bibliotek należą obecnie do rzadkości. Tradycję funkcjonowania tego typu organizacji (w formie zbliżonej do stowarzyszeń zwykłych w rozumieniu Ustawy z dnia 7 kwietnia 1989 roku Prawo o stowarzyszeniach) próbują podtrzymywać sami bibliotekarze animujący zawiązywanie się takich grup przy poszczególnych bibliotekach. W skali całego kraju nie istnieje żadna organizacja pozarządowa skupiająca użytkowników bibliotek publicznych. Nie istnieją też tego typu organizacje obejmujące swoją aktywnością regiony, powiaty czy gminy. Nie oznacza to jednak, że w Polsce w ogóle brakuje organizacji pozarządowych podejmujących działania na rzecz promocji czytelnictwa czy rozwoju bibliotek publicznych. Wystarczy wspomnieć chociażby Fundację ABC XXI - Cała Polska Czyta Dzieciom, której misją jest wspieranie zdrowia emocjonalnego - psychicznego, umysłowego i moralnego - dzieci i młodzieży poprzez działania oświatowe, edukacyjne, promocyjne i lobbingowe, a także inne organizacje realizujące chociażby pojedyncze projekty wspierające, bądź na rzecz bibliotek publicznych (np. Stowarzyszenie Willa Decjusza z Krakowa, które zrealizowało projekt "Biblioteki jako wrota integracji imigrantów w UE", czy krakowska Korporacja Samorządowa im. Józefa Dietla, która zrealizowała przedsięwzięcie pod nazwą "Wielka Księga Tolerancji. Biblioteki jako ośrodki edukacji na rzecz tolerancji"). Obrazu dopełniają organizacje bibliotekarskie, takie jak Stowarzyszenie Bibliotekarzy Polskich czy Polski Związek Bibliotek. Są to jednak organizacje branżowe, skupione często na bardzo szczegółowych zagadnieniach fachowych nie organizujące aktywności społecznej wokół bibliotek publicznych.



Biblioteki publiczne w Polsce - warto zaryzykować taką tezę - od momentu ich powołania po zakończeniu II wojny światowej pozostają w stanie permanentnego kryzysu. Ostatnie lata, kiedy to szereg bibliotek obchodziło jubileusze 60- i 50-lecia swojego istnienia, unaoczniły ten fakt w sposób szczególny. Retrospekcja pozwala bowiem na uświadomienie sobie, że zdecydowana ich większość funkcjonowała i nadal funkcjonuje w fatalnych warunkach lokalowych, jest źle wyposażona w podstawowe sprzęty (w tym także w urządzenia informatyczne), cierpi na poważne braki kadrowe, zaś bibliotekarze (choć coraz lepiej wykształceniu) napotykają na poważne bariery uniemożliwiające im podnoszenie kwalifikacji zawodowych. Sytuację pogarsza dodatkowo fakt zbyt niskich nakładów na zakup zbiorów i choć sytuacja ta zmieniła się na korzyść w ciągu ostatnich trzech lat dzięki stosunkowo wysokim dotacjom z budżetu państwa, to nie można postrzegać jej jako dobrej, zważywszy, że państwo nie jest zobowiązane bezpośrednio do łożenia na zakup nowości wydawniczych dla bibliotek publicznych (jest to obowiązek samorządów) w każdej chwili może zaprzestać realizowania tej części swego mecenatu.



Rzeczpospolita Polska, jako demokratyczne państwo prawa, stawia sobie za cel m.in. budowę społeczeństwa obywatelskiego. Oznacza to także zobowiązanie dla wszystkich organów państwa do uważnego wsłuchiwania się w głos obywateli, zwłaszcza jeżeli organizują się oni wokół wspólnych problemów. Utworzenie organizacji pozarządowej zorientowanej na rozwiązywanie problemów bibliotek publicznych, rozwój i modernizację sieci tych instytucji oraz promocję czytelnictwa mogłoby więc być ważnym czynnikiem zmiany ich obecnego położenia.



2. ZAŁOŻENIA
2.1. Formalno-prawne podstawy działania organizacji pozarządowych w Polsce


Organizacje pozarządowe w Polsce działają w oparciu o następujące akty prawne:

  1. Ustawa z dnia 7 kwietnia 1989 roku Prawo o stowarzyszeniach
  2. Ustawa z dnia 6 kwietnia 1984 roku o fundacjach
  3. Ustawa z dnia 24 kwietnia 2003 roku o działalności pożytku publicznego i wolontariacie

 


Wszystkie ww. ustawy były wielokrotnie nowelizowane. W przypadku wszystkich przewidywana jest dalsza nowelizacja, a nawet zastąpienie nowym aktem prawnym. Dlatego m.in. niecelowe jest ich szczegółowe omawianie. W niniejszym opracowaniu autor bazuje na znajomości ww. ustaw, uszczegółowiających je rozporządzeń wykonawczych oraz projektów zmian ustaw i aktów niższego rzędu. W dalszej części opracowania, w przypadku odnoszenia się do założeń projektów zmian, będzie to sygnalizowane.


Na marginesie wspomnieć jedynie należy, że utworzenie, a także prowadzenie organizacji pozarządowej w polskim porządku prawnym wymaga ogólnej znajomości szeregu innych aktów prawnych. Do najważniejszych z nich należą:

 

  1. Ustawa z dnia 29 września 1994 roku o rachunkowości
  2. Ustawa z dnia 30 czerwca 2005 roku o finansach publicznych
  3. Ustawa z dnia 15 lutego 1992 roku o podatku dochodowym od osób prawnych

 


2.2. Wybór właściwej formy prawnej dla organizacji pozarządowej

Wybór właściwej formy prawnej dla organizacji pozarządowej zależy od kilku zasadniczych czynników. Do najważniejszych należą:

 

  1. określenie celu, dla którego powoływana jest organizacja pozarządowa;
  2. określenie metod działania organizacji pozarządowej;
  3. ocena możliwości organizacyjnych tworzących organizację pozarządową.


Ad 1. Biorąc pod uwagę możliwość utworzenia organizacji pozarządowej skupiającej się na problemach sieci bibliotek publicznych oraz promocji czytelnictwa założyć należy, że jednym z celów tej organizacji winno być wykorzystanie potencjału, jakim jest grupa dorosłych czytelników, poprzez ich aktywizację w działania na rzecz bibliotek. Oznacza to, że właściwym wyborem będzie formuła stowarzyszenia.


Ad 2. Aktywizacja grupy dorosłych czytelników bibliotek publicznych mająca na celu wykorzystanie ich potencjału na rzecz rozwiązywania problemów sieci bibliotecznej oraz promocji czytelnictwa wymaga zaprogramowania możliwie najszerszego wachlarza działań – od organizowania funduszy na podstawowe działania bibliotek, przez animowanie różnych form działalności okołobibliotecznej, do działań o charakterze lobbingowym. Oznacza to, że stowarzyszenie docelowo powinno przybrać formęorganizacji pożytku publicznego. Obecnie procedowane zmiany do ustawy o działalności pożytku publicznego i wolontariacie zakładają możliwość uzyskania statusu OPP już w momencie rejestracji organizacji pozarządowej. W przypadku przyjęcia ich przez parlament należałoby więc od początku tworzyć projektowanestowarzyszenie jako organizację pożytku publicznego.


Ad 3. Przegląd podstawowych problemów bibliotek publicznych w Polsce oraz założone dla projektowanej organizacji cele (i wynikające z nich metody działania) zdają się wskazywać na konieczność jej tworzenia w wymiarze ogólnokrajowym. Innymi słowy należałoby przyjąć, że struktura organizacyjna stowarzyszenia powinna w jakimś stopniu odtwarzać strukturę sieci bibliotecznej. Tym niemniej należy wskazać, iż zasadniczym atutem organizacji pozarządowych jest ich mobilność, którą niezwykle trudno uzyskać w przypadku organizacji rozległych. Poza tym projektując powołanie takiej organizacji, należy wziąć pod uwagę, że organizatorami poszczególnych bibliotek publicznych są samorządy lokalne, co powoduje konieczność dostosowania metod działania stowarzyszenia do warunków lokalnych. Dlatego też wydaje się, że projektowana organizacja powinna stanowić raczej rodzaj federacji niż organizacji ogólnopolskiej.

 


3. KONCEPCJA ORGANIZACYJNA

Jedną z podstawowych idei leżących u podstaw koncepcji społeczeństwa obywatelskiego jest samoorganizowanie się ludzi wokół wspólnych problemów. Oznacza to, że podstawowym desygnatem działania jest w tym przypadku wspólnota interesów oraz wspólnota nienastawionego na zysk działania mającego na celu realizację jakiejś idei lub rozwiązanie/rozwiązywanie jakiegoś problemu/problemów. Z założenia tego wysnuć można tezę o konieczności konstruowania takich bytów, w których możliwe byłoby wytworzenie atmosfery wspólnoty. Pogodzenie tych dwóch determinant, zwłaszcza w kontekście rozważanych problemów sieci bibliotek publicznych w Polsce, prowadzi do wniosku, że struktura projektowanej organizacji powinna być na tyle elastyczna, by z jednej strony umożliwić zawiązywanie się "wspólnot" wokół poszczególnych bibliotek (przekształcenie luźnego zbioru czytelników w organizację świadomą swoich celów), a z drugiej - umożliwić tym "wspólnotom" skuteczne działanie. Założenie to skonfrontować należy z obowiązującym w Polsce systemem grantowym zakładającym gradację zadań - od lokalnych poprzez ponadlokalne i regionalne do ponadregionalnych. Konstatacja ta prowadzi nas do wniosków, które opisują strukturę projektowanej organizacji.


3.1. Towarzystwo Przyjaciół Bibliotek

Wydaje się, że najwłaściwszą (tzn. najbardziej efektywną) strukturą organizacyjną stowarzyszenia będzie taki model organizacyjny, który odtworzy strukturę sieci bibliotecznej w regionie. Podstawowym ogniwem organizacji musi jednak pozostać gmina, a w przypadku gmin stanowiących zarazem powiaty grodzkie także dzielnica. Proponuję więc utworzenie organizacji regionalnej (Towarzystwo Przyjaciół Bibliotek) posiadającej autonomiczne (posiadające osobowość prawną) oddziały powiatowe, które z kolei bazować będą na - nieposiadających osobowości prawnej - filiach gminnych/dzielnicowych (Towarzystwo Przyjaciół Biblioteki w ...).


3.1.1. Towarzystwo Przyjaciół Biblioteki w ...

Zadania:

  1. identyfikacja problemów sieci bibliotecznej na terenie gminy/dzielnicy;
  2. identyfikacja sposobów rozwiązania rozpoznanych problemów;
  3. udział w konsultacjach społecznych dotyczących bibliotek;
  4. udział w procesie rozpoznawania potrzeb czytelniczych (potrzeb użytkowników bibliotek);
  5. udział w konsultacjach dotyczących nieprymarnych form działalności bibliotek.


Metody działania:

  1. prowadzenie (lub inicjowanie) badań ankietowych, udział w debatach i spotkaniach dyskusyjnych;
  2. lobbing skierowany do gminnych władz stanowiących i wykonawczych;
  3. przygotowywanie projektów działań mających stanowić odpowiedź na zidentyfikowane problemy (w tym przygotowywanie projektów grantowych o wymiarze lokalnym i przedkładanie ich władzom oddziału powiatowego);
  4. organizowanie przedsięwzięć mających na celu zapewnienie alternatywnych źródeł finansowania działalności bibliotecznej (zbiórki, kiermasze, licytacje itp.).

 


3.1.2 Towarzystwo Przyjaciół Bibliotek Oddział w ...

Zadania:

  1. koordynacja pracy podstawowych ogniw stowarzyszenia;
  2. tworzenie subregionalnej strategii działania stowarzyszenia, czuwanie nad jej wdrażaniem i prowadzenie działań ewaluacyjnych;
  3. reprezentowanie ogniw lokalnych stowarzyszenia w konkursach grantowych o wymiarze lokalnym;
  4. współpraca z władzami powiatu oraz kierownictwem powiatowej biblioteki publicznej mająca na celu społeczną konsultację kierunków pracy tej instytucji.


Metody działania:

  1. lobbing skierowany do powiatowych władz stanowiących i wykonawczych;
  2. przygotowywanie projektów o charakterze subregionalnym oraz udział w konkursach grantowych w zakresie działań o charakterze ponadlokalnym (w tym organizowanie struktur lokalnych stowarzyszenia do współpracy przy realizacji takich przedsięwzięć);
  3. organizowanie zaplecza logistycznego dla działań struktur lokalnych stowarzyszenia.

 


3.1.3. Towarzystwo Przyjaciół Bibliotek

Nazwa stowarzyszenia powinna nawiązywać do nazwy regionu, w którym będzie ono działać. Dlatego można założyć, iż byłyby to np.: Małopolskie Towarzystwo Przyjaciół Bibliotek, Świętokrzyskie Towarzystwo Przyjaciół Bibliotek itp.

Zadania:

  1. koordynacja działalności oddziałów stowarzyszenia;
  2. tworzenie regionalnej strategii działania stowarzyszenia, czuwanie nad jej wdrażaniem i prowadzenie działań ewaluacyjnych;
  3. współpraca z kierownictwem wojewódzkiej biblioteki publicznej w zakresie działań zmierzających do rozpoznania najważniejszych problemów i potrzeb sieci bibliotecznej, a także działań mających na celu rozwiązywanie tych problemów oraz zaspokajania potrzeb;
  4. realizacja kampanii o zasięgu regionalnym.


Metody działania:

  1. lobbing skierowany do władz stanowiących i wykonawczych województwa;
  2. współpraca z oddziałami stowarzyszenia mająca na celu przygotowanie i realizacje kampanii regionalnych;
  3. pozycjonowanie finansowe uzgodnionych projektów oraz występowanie w konkursach grantowych o charakterze regionalnym, a także przed ewentualnymi donatorami.

 


4. OBYWATELE NA RZECZ BIBLIOTEK

Sieć bibliotek publicznych w Polsce stanowi wprawdzie mozaikę sieci regionalnych w niewielkim jedynie stopniu koordynowanych na szczeblu krajowym przez Bibliotekę Narodową oraz Konferencję Dyrektorów Wojewódzkich Bibliotek Publicznych (ciało nieformalne), ale problemy dotykające biblioteki publiczne są w zasadzie jednorodne. Co więcej, znaczącą część tych problemów rozwiązać można jedynie poprzez stanowienie dobrego prawa, a także prowadzenie finansowanych centralnie (niekoniecznie ze środków krajowych, a nawet ze środków publicznych) kampanii i działań. Dlatego niezbędnym wydaje się powołanie organizacji parasolowej skupiającej wszystkie regionalne Towarzystwa Przyjaciół Bibliotek.


Zadania:

  1. inicjowanie zmian legislacyjnych w zakresie "prawa bibliotecznego" oraz przepisów dotyczących bezpośrednio działalności bibliotek publicznych;
  2. koordynacja działań regionalnych Towarzystw Przyjaciół Bibliotek;
  3. reprezentowanie regionalnych Towarzystw Przyjaciół Bibliotek na szczeblu krajowym;
  4. przygotowywanie i realizacja kampanii ogólnopolskich;
  5. inicjowanie oraz udział w pracach mających na celu stworzenie oraz stałą aktualizację strategii rozwoju sieci bibliotecznej w Polsce.


Metody działania:

  1. lobbing skierowany do parlamentu, prezydenta, rządu (ze szczególnym uwzględnieniem ministra właściwego do spraw kultury i dziedzictwa narodowego), Krajowej Rady Bibliotecznej, kierownictwa Biblioteki Narodowej;
  2. współpraca z Konferencją Dyrektorów Wojewódzkich Bibliotek Publicznych, Stowarzyszeniem Bibliotekarzy Polskich, Polskim Związkiem Bibliotek oraz innymi organizacjami zainteresowanymi rozwojem sieci bibliotek publicznych oraz promocją czytelnictwa;
  3. stałe monitorowanie działalności legislacyjnej parlamentu oraz Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego, a także innych resortów i urzędów centralnych oraz Prezesa Rady Ministrów w zakresie aktów prawnych mających znaczenie dla działalności bibliotek publicznych;
  4. pozyskiwanie środków na działalność organizacji;
  5. doradztwo na rzecz regionalnych Towarzystw Przyjaciół Bibliotek w zakresie pozyskiwania środków; 6. prowadzenie portalu organizacji powiązanego z portalem BIB.

 


4.1. Finansowanie działalności
4.1.1. Organizacja pożytku publicznego



Zakładając, że Towarzystwa Przyjaciół Bibliotek powstaną w stanie prawnym pozwalającym na nadawanie statusu organizacji pożytku publicznego już w momencie rejestracji sądowej stowarzyszenia, należałoby przyjąć, że podstawowym (poza składkami członkowskimi) źródłem finansowania ich działalności będzie jednoprocentowy odpis od podatku dochodowego. Należy dążyć do sytuacji, w której co najmniej połowa dorosłych użytkowników bibliotek publicznych zdecyduje się przeznaczyć 1% swojego podatku na cele Towarzystwa. Pozwoli to zapewnić mu stabilną pozycję finansową i uzyskać rezerwy niezbędne w staraniach o środki możliwe do pozyskania w konkursach grantowych.



4.2. Środki publiczne
4.2.1. Środki krajowe


W realiach polskich najbardziej stabilnym źródłem finansowania działalności organizacji pozarządowych są różnego rodzaju mechanizmy publiczne. Na szczeblu centralnym najważniejszym z nich jest Program Operacyjny Fundusz Inicjatyw Obywatelskich www.pozytek.gov.pl/FIO,379.html.



Celem PO FIO jest zwiększenie udziału organizacji pozarządowych oraz podmiotów kościelnych i związków wyznaniowych prowadzących działalność pożytku publicznego w realizacji zadań publicznych, w ramach kształtowanych i prowadzonych na zasadach partnerstwa i pomocniczości polityk publicznych.



Zakres przedmiotowy PO FIO obejmuje:

 

  • wspieranie indywidualnych działań inicjowanych przez organizacje pozarządowe w zakresie realizacji zadań publicznych;
  • wspieranie wspólnych inicjatyw obywatelskich w ramach partnerstwa publiczno-społecznego;
  • wspieranie wspólnych działań podejmowanych w ramach partnerstw wewnątrz sektora pozarządowego.


PO FIO skierowany jest do następujących podmiotów:

 

  • organizacje pozarządowe;
  • osoby prawne i jednostki organizacyjne działające na podstawie przepisów o stosunku Państwa do Kościoła Katolickiego w Rzeczypospolitej Polskiej, o stosunku Państwa do innych kościołów i związków wyznaniowych oraz o gwarancjach wolności sumienia i wyznania, jeżeli ich cele statutowe obejmują prowadzenie działalności pożytku publicznego;
  • spółdzielnie socjalne.

 


Poza tym każdy resort prowadzi własną politykę współpracy z organizacjami pozarządowymi, której istotnym elementem są konkursy grantowe. Uniwersalizm misji bibliotek publicznych sprawia, iż Towarzystwa Przyjaciół Bibliotek mają szeroki wachlarz potencjalnych źródeł finansowania swojej działalności. Oczywiście najbliższe ich celom będą Programy Operacyjne Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego www.mk.gov.pl/po.

 

Nie należy zapominać, iż programy współpracy z organizacji pozarządowymi posiadają też jednostki samorządu terytorialnego (dla niektórych jest to obligatoryjne) oraz administracja rządowa w terenie. Integralną ich częścią są systemy grantowe. W tym przypadku obowiązuje podział na zadania o charakterze lokalnym, ponadlokalnym i regionalnym.

 


Warto także wspomnieć o funduszach i środkach specjalnych, takich jak samorządowe Programy Profilaktyki i Rozwiązywania Problemów Alkoholowych, czyFundusze Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej. Proponowane przez nie mechanizmy finansowe mogą umożliwić realizację szeregu działań edukacyjnych uatrakcyjniających ofertę bibliotek.

 

4.2.2. Środki europejskie

Poza publicznymi środkami krajowymi do realizacji celów statutowych organizacji wykorzystać można środki unijne – zarówno strukturalne, jak i dysponowane w ramach różnych programów i inicjatyw wspólnotowych. Najbardziej oczywistym źródłem finansowania w naszym przypadku jest Europejski Fundusz Społeczny. W obecnym okresie programowania (2007-2013) w zasadniczej części będą one wydatkowane w oparciu o Program Operacyjny Kapitał Ludzkiwww.funduszestrukturalne.gov.pl/NSS/programy/krajowe/pokl.

POKL stanowi odpowiedź na wyzwania, jakie przed państwami członkowskimi UE, w tym również Polską, stawia odnowiona Strategia Lizbońska.


Do wyzwań tych należą:

  • uczynienie z Europy bardziej atrakcyjnego miejsca do lokowania inwestycji i podejmowania pracy;
  • rozwijanie wiedzy i innowacji;
  • tworzenie większej liczby trwałych miejsc pracy.

 


Zgodnie z założeniami Strategii Lizbońskiej oraz celami polityki spójności krajów unijnych, rozwój kapitału ludzkiego i społecznego przyczynia się do pełniejszego wykorzystania zasobów pracy oraz wsparcia wzrostu konkurencyjności gospodarki. Dążąc do efektywnego rozwoju zasobów ludzkich, Program będzie koncentrował wsparcie na następujących obszarach: zatrudnienie, edukacja, integracja społeczna, rozwój potencjału adaptacyjnego pracowników i przedsiębiorstw, a także zagadnienia związane z budową sprawnej i skutecznej administracji publicznej wszystkich szczebli i wdrażaniem zasady dobrego rządzenia.


Celem głównym Programu jest wzrost zatrudnienia i spójności społecznej, a do osiągnięcia tego celu przyczynia się realizacja sześciu celów strategicznych, do których należą:

 

  • podniesienie poziomu aktywności zawodowej oraz zdolności do zatrudnienia osób bezrobotnych i biernych zawodowo;
  • zmniejszenie obszarów wykluczenia społecznego;
  • poprawa zdolności adaptacyjnych pracowników i przedsiębiorstw do zmian zachodzących w gospodarce;
  • upowszechnienie edukacji społeczeństwa na każdym etapie kształcenia przy równoczesnym zwiększeniu jakości usług edukacyjnych i ich silniejszym powiązaniu z potrzebami gospodarki opartej na wiedzy;
  • zwiększenie potencjału administracji publicznej w zakresie opracowywania polityk i świadczenia usług wysokiej jakości oraz wzmocnienie mechanizmów partnerstwa;
  • wzrost spójności terytorialnej.

 

W ramach PO KL przewiduje się realizację projektów w dwóch trybach: systemowym i konkursowym. W trybie systemowym projekty są realizowane przez beneficjentów imiennie wskazanych w Programie lub dodatkowych dokumentach stanowiących jego uszczegółowienie. Natomiast w trybie konkursowym projekty będą mogły realizować wszystkie podmioty, m.in.:

 

  • instytucje rynku pracy,
  • instytucje szkoleniowe,
  • jednostki administracji rządowej i samorządowej,
  • przedsiębiorcy,
  • instytucje otoczenia biznesu,
  • organizacje pozarządowe,
  • instytucje systemu oświaty i szkolnictwa wyższego,
  • inne podmioty.

 



Towarzystwa Przyjaciół Bibliotek winny także korzystać ze środków Norweskiego Mechanizmu Finansowego, Mechanizmu Finansowego Europejskiego Obszaru Gospodarczego, Europejskiej Współpracy Terytorialnej, Programu „Kultura 2007” i innych programów europejskich. Oznacza to dla nich de facto konieczność nawiązania współpracy międzynarodowej.


4.3. Środki prywatne

Oferta fundacji prywatnych w Polsce należy nadal do ubogich. Tym niemniej istnieje i stanowi ważne uzupełnienie oferty publicznej. Na szczególną uwagę zasługują fundacje bankowe oraz powoływane przez duże krajowe korporacje. Niektóre z tych organizacji dysponują środkami publicznymi w ramach regrantingu.



Na terenie Polski operują też grantodawcy zagraniczni spoza sektora finansów publicznych. Możliwym jest też ubieganie się o środki na finansowanie działalności zmierzającej do realizacji celów statutowych w konkursach międzynarodowych ogłaszanych przez tego typu donatorów. Jednym z najważniejszych zadań "koalicji", jaką ma stać się organizacja parasolowa Obywatele na rzecz Bibliotek winno być opracowanie szczegółowej "mapy" tych instytucji. Środki na realizację celów statutowych można pozyskiwać też bezpośrednio od darczyńców. Metoda ta nie jest w Polsce jednak zbyt często stosowana. Polega ona na zidentyfikowaniu grona potencjalnych indywidualnych donatorów oraz skierowaniu do nich konkretnej oferty udziału w licytacji, kiermaszu, balu charytatywnym, itp. Metodą tą winny posługiwać się zwłaszcza lokalne ogniwa stowarzyszenia, gdyż pozwala ona także na szeroką popularyzacji biblioteki.



5. PODSUMOWANIE

Niezwykle trudno byłoby dokonać bilansu procesu budowy społeczeństwa obywatelskiego w Polsce. Niewątpliwym jest jednak, że od roku 1989, kiedy to możliwe stało się swobodne zrzeszanie się obywateli, postęp w tym względzie jest imponujący. Niestety, dostępne statystyki zdają się wskazywać na co najmniej dwa niepokojące fakty. Po pierwsze zdecydowana większość organizacji pozarządowych działa w dużych aglomeracjach miejskich. Po drugie przeważają wśród nich organizacje słabe (skupiające niewielką grupę osób i niedysponujące wystarczającymi środkami na prowadzenie działalności statutowej).



Jak już wspomniano, na mapie polskich organizacji pozarządowych nie odnajdziemy w zasadzie takich, które - zrzeszając użytkowników bibliotek publicznych - skupiałyby się na rozwiązywaniu zasadniczych problemów tych instytucji. Tymczasem bez zaangażowania czytelników/użytkowników w proces modernizacji polskich bibliotek publicznych jego intensyfikacja nie będzie możliwa.


Problemy bibliotek publicznych, a także kwestia promocji czytelnictwa nie stanowi aktualnie ważnego elementu dyskursu politycznego. W skali mikro oznacza to, że załatanie dziury w drodze zawsze ważniejsze będzie od zakupu książek dla gminnej (powiatowej czy wojewódzkiej) biblioteki. W skali makro zaś, że 28,5 milionów złotych wydawanych rocznie przez budżet 38-milionowego państwa na zakup uzupełniający nowości wydawniczych dla samorządowych bibliotek publicznych wydaje się dzisiaj większości zainteresowanych szczytem marzeń i kwotą w zasadzie niemożliwą do zwiększenia. Tymczasem samoorganizacja czytelników/użytkowników bibliotek publicznych, pokazanie, że są oni grupą świadomą swoich celów i swojej wartości, mogłoby diametralnie zmienić ten stan rzeczy! Demokracja rządzi się twardymi prawami, wśród których prawo liczby stanowi jedną z najważniejszych prawidłowości. Ważne jednak, by owa liczba nie była li tylko masą, a zorganizowaną i samoświadomą grupą.



Powstanie takiej grupy (organizacji) mogłoby też w znaczący sposób wpłynąć na sposób myślenia i działania samych bibliotekarzy. Obecnie to dość hermetyczna grupa, która - choć sama podkreśla, iż wsłuchuje się w głos lokalnych społeczności - w rzeczy samej pozbawiona jest możliwości konfrontowania własnych pomysłów i idei ze światem zewnętrznym. Zrzeszające czytelników Towarzystwa Przyjaciół Bibliotek mogłyby więc stanowić ważny głos w toczącej się debacie na temat kierunków, w jakich powinny rozwijać się polskie biblioteki publiczne. Co więcej - mogłyby taką debatę inicjować. Trudno bowiem wyobrazić sobie bibliotekę, która działa wbrew czytelnikom! Jej profil winien być wynikiem swego rodzaju kompromisu pomiędzy oczekiwaniami społeczności lokalnej a propozycją programową stanowiącą manifestację fachowej wiedzy bibliotekarzy.



Ton polskiej wsi nadają Ochotnicze Straże Pożarne i Koła Gospodyń Wiejskich. Organizacje te mocno wrosły w jej krajobraz. Nic jednak nie stoi na przeszkodzie, by mozaikę tę uzupełniły Towarzystwa Przyjaciół Bibliotek. Nie ma lokalnej władzy, która nie liczyłaby się z głosem OSP i KGW. Konsekwentna realizacja zakreślonych dla TPB celów zagwarantowałaby im co najmniej taką samą pozycję w społecznościach wiejskich.



Zdobycie realnego wpływu na decyzje władz w środowiskach miejskich, a zwłaszcza wielkomiejskich wydaje się - przynajmniej teoretycznie - znacznie trudniejsze. Tym niemniej należy wziąć pod uwagę, iż grono użytkowników bibliotek publicznych jest tu (w przeliczeniu na 100 mieszkańców) znacznie większe. Dlatego także w miastach - przy zastosowaniu innych, dostosowanych do warunków środowiskowych metod - TPB mają szansę stać się ważnym partnerem kierownictw bibliotek i samorządów, przyczyniając się do zmiany pozycji bibliotek publicznych.



Zarówno w środowisku wiejskim, jak i w miastach, Towarzystwa Przyjaciół Bibliotek mogłyby podjąć wysiłki zmierzające do uruchomienia mechanizmów społecznej odpowiedzialności za biblioteki publiczne i ich przyszłość. Mając na względzie fakt, iż są to wszak instytucje demokratyzujące życie publiczne (prowadzące do wyrównania szans), powinny przystosować do polskich realiów metody współpracy z korporacjami i osobami fizycznymi znane i powszechnie stosowane zwłaszcza w Stanach Zjednoczonych. Działania te powinny być dodatkowo wzmacniane przez porozumienie regionalnych Towarzystw Przyjaciół Bibliotek poprzez organizowanie ogólnopolskich kampanii informacyjnych.



Atutami polskiej organizacji użytkowników bibliotek w zaproponowanej formule są masowość i sieciowość. Zakłada się bowiem, że będzie to organizacja "powszechna", skonstruowana de facto jako federacja lokalnych grup działania połączonych wspólną ideą i zmierzających do wspólnie wytyczonych celów. Jej powołanie w znaczący sposób wpłynie na społeczny odbiór bibliotek oraz relacje między nimi a ich organizatorami, a także innymi podmiotami odpowiedzialnymi za jakość ich pracy. Poważnie też zmieni sposób funkcjonowania samych bibliotek. Ich kierownictwa zyskają znaczącego partnera, który nie tylko zabiega o sprawy bibliotek, ale także stawia im konkretne wymagania.