ścieżka: seniorzy

Koncepcja działań bibliotek publicznych na rzecz osób starszych i niepełnosprawnych - Ewa Skoczkowa

 

 

Sytuacja


Działalność bibliotek publicznych skierowana jest głównie do dzieci i młodzieży, w większych miastach również do studentów. Stanowią oni 56% użytkowników bibliotek. Jednakże wśród pozostałych 44% znajduje się duży odsetek osób starszych. Jest to grupa – wbrew pokutującym stereotypom – niesłychanie zróżnicowana, przede wszystkim wiekowo. Obecnie określenie senior dotyczy osób w wieku 50 i więcej lat, co oznacza, że w tej kategorii mieszczą się osoby w pełni sił, niejednokrotnie aktywne zawodowo oraz osoby po osiemdziesiątce – czyli różni je doświadczenie ponad jednego pokolenia.

Po wtóre, pokutuje stereotyp seniora jako osoby biednej. A przecież w tej grupie zróżnicowanie finansowe kształtuje się identyczne, jak wśród osób aktywnych zawodowo. I po trzecie – co najważniejsze – wśród seniorów znajdują się osoby chętne do podjęcia aktywności oraz obojętne na różne propozycje – tak samo jak w przypadku innych populacji. Duże znaczenie powinno się przywiązywać do uwzględniania skierowanych do tej grupy propozycji w ofercie bibliotek.

Każda biblioteka może pochwalić się grupą osób starszych regularnie wypożyczających książki. Podczas wizyty w bibliotece zapoznają się również z jej bogatą ofertą. Jeżeli znajdą dla siebie interesującą propozycję, na pewno skorzystają.

W chwili obecnej można powiedzieć, że problem dynamicznie rosnącej grupy seniorów powoli przebija się do świadomości społecznej. Nie na tyle jednak, aby przezwyciężyć obraz seniora wyłącznie jako szczęśliwego dziadka otoczonego równie szczęśliwą, liczną rodziną. Taki obraz przekazują nam często mass media, zapominając, że w tej grupie jest bardzo wiele osób z różnych przyczyn samotnych, poszukujących osób w podobnym wieku i o podobnych zainteresowaniach.

Dowodem na to jest choćby ogromne zainteresowanie i powstawanie wciąż nowych uniwersytetów trzeciego wieku, gdzie od uczestników wymaga się trudnej pracy intelektualnej. Także kursy komputerowe skierowane do tej grupy cieszą się ogromną popularnością, co wielokrotnie podkreślane jest na stronie internetowej www.senior.pl.

Wzrost średniej wieku społeczeństw pociąga ze sobą rosnącą liczbę seniorów korzystających z internetu, którzy w globalnej sieci szują informacji, pomocy czy też kontaktów z innymi osobami. W ciągu ostatnich kilku lat seniorzy stali się liczną i znaczącą częścią społeczności internetowej – z myślą o aktywnych i ciekawych świata osobach powyżej 50. roku życia powstaje coraz więcej serwisów. Internet staje się również ważnym zasobem wiedzy dla młodszych osób, które poszukują odpowiedzi na pytania związane z opieką nad starszymi członkami rodziny. Globalnym zjawiskiem jest też wzrost liczby tzw. serwisów społecznościowych przygotowywanych przez i dla seniorów, dzięki którym mogą oni nawiązywać nowe kontakty towarzyskie.

Seniorzy potrafią bardzo dobrze znaleźć się w wirtualnym świecie. Jak pokazuje przykład seniorów w Stanach Zjednoczonych, ponad połowa tej populacji regularnie korzysta z zasobów internetowych. Blisko 40% seniorów posiada komputer w domu, inni korzystają z internetu w domach opieki i popularnych w USA centrach seniorów. Amerykańscy seniorzy posługujący się internetem są – według danych statystycznych – częściej żonaci, lepiej wykształceni i mają wyższe emerytury od osób w tym samym wieku, które nie korzystają z zasobów internetowych.

W Polsce seniorzy w znacznie mniejszym stopniu posługują się komputerem, a dane demograficzne wskazują na bardzo widoczny wzrost tej populacji. Obecnie osoby starsze stanowią prawie 13% polskiego społeczeństwa, a prognozy mówią o zwiększeniu się liczby seniorów do 17% ogółu ludności w Polsce w ciągu 10 lat. Seniorzy zaliczani są wprawdzie do najmniej licznej grupy wśród internautów w Polsce – wedle najnowszych badań jedynie co trzydziesta osoba korzystająca z zasobów internetowych ma ponad 55 lat – jednak równocześnie mamy do czynienia ze wzrostem liczby starszych internautów. Jak wynika z badań prowadzonych przez Megapanel PBI/Gemius, których celem jest m.in. zebranie informacji na temat polskiej społeczności internetowej, typowy polski internauta w wieku ponad 55 lat to mężczyzna z wykształceniem wyższym, mieszkaniec aglomeracji miejskiej, posiadający dwuosobowe gospodarstwo domowe i dysponujący miesięcznym dochodem kształtującym się między 1 001 a 2 000 złotych netto. Zwykle taki użytkownik internetu rozpoczyna swoją wirtualną przygodę na emeryturze lub rencie, korzystając z jego zasobów codziennie lub prawie codziennie. Uwzględniając średni czas korzystania oraz liczbę odsłon na użytkownika, seniorzy zajmują trzecią pozycję za osobami w wieku 15-24 lat oraz 25-34 lat.

Intencją serwisów skierowanych do osób starszych jest przeciwstawianie się wykluczeniu społecznemu seniorów oraz udowodnienie, że ta grupa może realizować się zawodowo, żyć w szczęśliwych związkach czy spełniać swoje marzenia. Serwisy adresowane do seniorów poruszają najczęściej tematy dotyczące zdrowia, finansów, rodziny, pracy czy zainteresowań.

Biblioteka wydaje się idealnym miejscem, w którym seniorzy mogą realizować swoje zainteresowania.

 

 

Przygotowanie do działania


1. Realna ocena sytuacji biblioteki: zasoby kadrowe, możliwości techniczne, środki finansowe.
2. Identyfikacja grupy docelowej w ramach społeczności lokalnej poprzez kontakt z organizacjami pozarządowymi (często seniorzy działają społecznie np. w ośrodkach kultury), parafiami, mediami lokalnymi.
3. Obserwacja doświadczeń innych bibliotek w oparciu o informacje zamieszczane na stronach internetowych; nawiązanie kontaktu.
4. Wybór formy działania.

 

 

Rozpoczęcie działań


1. Realizacja każdego działania wymaga pozyskania odpowiednich środków finansowych. Dlatego też istotnym aspektem w ramach tworzenia budżetu projektu jest budowanie lokalnej współpracy partnerskiej z samorządami, organizacjami pozarządowymi i mediami lokalnymi. Pozyskanie dodatkowych środków na realizację wytyczonych celów jest trudne, ale możliwe, jeżeli dane działania biblioteki będą odpowiadały wizerunkowi lub profilowi sponsora. Inną metodą zabezpieczenia strony finansowej danego przedsięwzięcia jest opracowywanie projektów, zgłaszanych do konkursów grantowych. Istnieje wiele firm i instytucji prowadzących szkolenia – również bezpłatne – w tym zakresie.

Rekomendacja: Szkolenia proponowane w ramach projektu: „Biblioteka – moje ulubione miejsce” realizowanego przez Wojewódzką Bibliotekę Publiczną w Krakowie oraz Fundację Kultury Chrześcijańskiej ZNAK (www.wbp.krakow.plwww.fundacja.org.pl).

2. Równolegle należy budować zespół odpowiedzialny za realizację projektu. Chociaż w mniejszych bibliotekach personel składa się często z 1 lub 2 osób, w skład zespołu można włączyć wolontariuszy – zarówno osoby młode, jak i należące do grupy seniorów (w tym emerytowanych nauczycieli).

 

 

Przykładowe działania aktywizujące seniorów


• Kursy językowe – coraz więcej seniorów podróżuje w celach turystycznych lub odwiedzając członków rodziny przebywających za granicami kraju. Starsze osoby zazwyczaj nie porozumiewają się w języku angielskim, mimo to nie korzystają z ofert szkół językowych ze względu na intensywne tempo szkolenia oraz dominujące grupy nastoletnich uczniów. Kameralne kursy w bibliotece skierowane do tej grupy mogą spotkać się z dużym zainteresowaniem.
• Kursy komputerowe – cieszą się ogromną popularnością, czego przykładem są kursy oferowane przez Wojewódzką Bibliotekę Publiczną w Krakowie. Lista rezerwowa osób zapisanych na kursy, które odbywają się jedynie raz w tygodniu oraz – z przyczyn technicznych – w małych grupach, liczy ponad 130 osób.
• Spotkania brydżowe lub szachowe – w zależności od zainteresowania.
• Spotkania z ciekawymi ludźmi – wiele bibliotek prowadzi spotkania z autorami w ramach np. Dyskusyjnych Klubów Książki. Powodzeniem cieszą się również spotkania na temat zdrowia.
• Zajęcia z biblioterapii – zajęcia o tym profilu znajdują się w ofercie wielu bibliotek. 

Rekomendacja: Artykuły dr Renaty Aleksandrowicz „W labiryncie – czyli człowiek stary wobec dostępu do informacji i bibliotek” oraz dr Lidii Ippoldt „Rola zajęć biblioterapeutycznych w przeciwdziałaniu osamotnieniu i poczuciu mniejszej wartości osoby starszej”, zamieszczone w Notesie Bibliotecznym WBP 1/2007.

• Zajęcia z artterapii
• Konkursy plastyczne
• Konkursy muzyczne
• Konkursy literackie
• Spotkania, podczas których można wykorzystać wiedzę i doświadczenie seniorów, np. organizowane we współpracy ze szkołami – co jest szczególnie istotne dla tworzenia cennych więzi międzypokoleniowych.

W bibliotekach amerykańskich wolontariusze-seniorzy odpowiedzialni są często za kontakty z osobami, które nie opuszczają domów, służą również pomocą w organizacji dni bibliotecznych czy innych imprez adresowanych do użytkowników bibliotek. Biblioteki często stają się miejscem spotkań na rzecz wspólnot lokalnych – miejscem, gdzie podejmuje się akcje zbierania książek, organizuje się kiermasze lub zbiórki na cele charytatywne.

Wolontariusze-seniorzy łatwiej rozumieją potrzeby starszych użytkowników bibliotek w zakresie lektur (książek publikowanych drukiem i mówionych), a obcując na co dzień ze zbiorami bardzo dobrze orientują się w ich zawartości.

Rekomendacja: W Stanach Zjednoczonych istnieje program „Bibliotek Dostępnych Przez Całe Życie” („Lifelong Access Libraries”, www.lifelonglibraries.org). Pomysłodawcą programu jest organizacja pozarządowa Americans for Libraries Council, stowarzyszenie o zasięgu ogólnokrajowym. Celem programu jest przystosowanie usług bibliotecznych do potrzeb dynamicznie rosnącej grupy osób w wieku 50 lat i powyżej, które w przeciwieństwie do wcześniejszych pokoleń są zdrowsze, bardziej aktywne i chętne do zaangażowania na rzecz lokalnych społeczności. Czteroletni projekt realizowany obecnie przez wybrane biblioteki ma na celu przekształcenie bibliotek tradycyjnych w centra kształcenia ustawicznego i zaangażowania obywatelskiego.

Biblioteki publiczne włączone w realizację tego projektu zainicjowały własne programy poszerzenia oferty usług w celu zapewnienia seniorom różnorodnych propozycji pracy, wolontariatu i wypoczynku. Bibliotekarze wyznaczeni do koordynacji projektu w 14 stanach USA porozumiewają się i wymieniają doświadczenia drogą elektroniczną. Podkreśla się wagę tworzenia przestrzeni i aktywizacji osób starszych na rzecz bibliotek. Poszczególne programy – różniące się w zależności od stanu – kładą nacisk na profilaktykę zdrowotną, budowanie relacji międzypokoleniowych, redagowanie i wydawanie gazetek. Wszystko odbywa się w ramach współpracy partnerskiej z różnymi instytucjami i organizacjami pozarządowymi.

Biblioteki publiczne zgodnie z wytycznymi IFLA i dyrektywami Unii Europejskiej zobowiązane są do zapewnienia wysokiego poziomu usług dla wszystkich użytkowników. Osoby starsze nierzadko obarczone są pewnym stopniem niepełnosprawności – ruchowej, wzrokowej, słuchowej. Warunki dostępu do biblioteki oraz zbiorów muszą mieć charakter antydyskryminacyjny. Zbiory powinny uwzględniać książki mówione, książki i czasopisma drukowane dużą czcionką, a także gry i zabawy edukacyjne. Warto zapewnić oddzielne pomieszczenie lub jego część dla starszych użytkowników biblioteki. W Stanach Zjednoczonych katalogi zbiorów bibliotecznych są przystosowane do potrzeb osób niepełnosprawnych, a ich treść i forma przedstawienia łatwa i czytelna w odbiorze.

RekomendacjaWytyczne IFLA dla bibliotek obsługujących pacjentów szpitali oraz osoby starsze i niepełnosprawne w ośrodkach opieki długoterminowej [IFLA Guidelines for libraries serving hospital patients and the elderly and disabled in long-term care facilities, Międzynarodowa Federacja Stowarzyszeń i Instytucji Bibliotekarskich (IFLA), Haga 2000].

 


Wykorzystane źródła elektroniczne


• Senior.pl - seniorzy na start; [dok. elektr.] http://media.netpr.pl/notatka_58767.html [odczyt: 15.10.2007].