Recenzje »

Źródła wiedzy o Holokauście

Anna Pawlikowska


21-09-2011 / AP

 Gruby tom „Wyboru źródeł do nauczania o Zagładzie Żydów” ma służyć jako pomoc dla nauczycieli szkół średnich – gimnazjów i liceów. Na pierwszej stronie wstępu Robert Szuchta sygnalizuje podstawowy dylemat tego kompendium, nad którym przechodzi jednak do porządku dziwnie łatwo.


 Gruby tom „Wyboru źródeł do nauczania o Zagładzie Żydów” ma służyć jako pomoc dla nauczycieli szkół średnich – gimnazjów i liceów. Na pierwszej stronie wstępu Robert Szuchta sygnalizuje podstawowy dylemat tego kompendium, nad którym przechodzi jednak do porządku dziwnie łatwo.

„Los, jaki ludzie zgotowali ludziom, z trudem poddaje się racjonalnemu opisowi” – pisze autor wstępu.- „ Wielu badaczy wskazuje na trudności, a nawet niemożność opisania i zanalizowania doświadczenia, które było udziałem Żydów w latach II wojny światowej. Jedni twierdzą, że „Holokaustu nie można odmalować, opisać ani wyrazić, tę rolę może spełnić jedynie milczenie”. Inni, że „choć coś takiego się zdarzyło, trudno to objąć wyobraźnią”. A mimo to ten skrajny przypadek ludobójstwa stał się przedmiotem refleksji (...), obiektem badań (...), tematem artystycznej wypowiedzi (...). Jest także zagadnieniem rozważanym przez pedagogów i ważnym tematem nauczanym w czasie szkolnych lekcji”.

Jest oczywiste, że zagadnienie tak silnie oddziałujące na współczesność – i to zarówno na płaszczyźnie politycznej, jak i we wszystkich dziedzinach nauk humanistycznych i sztuki, musi znaleźć odzwierciedlenie w nauczaniu szkolnym. Zwłaszcza, że – jak podkreśla dalej Szuchta – „nauczanie o Zagładzie Żydów to nie tylko przekazywanie uczniom wiedzy o wydarzeniach sprzed półwiecza, ale także zdanie wychowawcze i wyzwanie moralne”. I zachęca, by przy tej okazji rozmawiać z uczniami o demokracji i jej zagrożeniach, o postawach ludzi, o wartościach.

Jest to racjonalna argumentacja. Nie mogę się jednak oprzeć przeświadczeniu, że wiedza o Holokauście jest domeną ludzi dorosłych. Zakres dezintegracji, który zagraża badaczowi przy nawet pobieżnym poznawaniu tematu, wymaga świadomej decyzji podjęcia tego ryzyka w imię solidarności z ofiarami. Takiej decyzji nie są w stanie podjąć uczniowie, zwłaszcza, gdy stykają się z zagadnieniami związanymi z Zagładą w czasie zajęć szkolnych, na których program z definicji nie mają wpływu.

Dorosłymi ludźmi są jednak wychowawcy młodzieży i to do tego aspektu ich osobowości należy apelować, oddając im do rąk kompendium opracowane przez Alinę Skibińską, Roberta Szuchtę i Wiesławę Młynarczyk. Autorzy, wyliczają wszystkie możliwe wytyczne, którym odpowiada dokonany prze nich wybór – od podstawy programowej MEN poprzez zalecenia polsko-izraelskiej komisji podręcznikowej po wskazania Task Force for International Cooperation on Holokaust Education, Rememberance and Research. Ale zasadniczym kryterium, na które powinien zwrócić uwagę pedagog, jest to, słusznie umieszczone na pierwszej pozycji długiej listy: „Możliwości przyswojenia treści przez uczniów”. I tu autorzy zaznaczają, że teksty opatrzone znakiem (T) muszą być przez nauczyciela użyte rozważnie, a wiek uczniów i ich „przygotowanie emocjonalne” może stanowić barierę w pracy nad takimi tekstami. Problemem jest jednak fakt, że ten dyskretny znaczek, absolutnie nieodzwierciedlający wagi zagadnienia, pojawia się jedynie w spisie treści. Jeśli zaś ktoś po prostu wertuje tom, może to ostrzeżenie po prostu przeoczyć.
Załączenie płyty CD z kompletem tekstów pozwoli jednak na rozważne operowanie wyborem.

Przy wszystkich wyrażonych wyżej wątpliwościach należy z mocą podkreślić fakt, że opracowany ogromnie pieczołowicie i z zastosowaniem najlepszej dostępnej w naszym kraju wiedzy „Wybór źródeł” jest pozycją niezmiernie cenną. Oto w ręce mamy historię Holokaustu opowiedzianą ustami uczestników wydarzeń lub ich najważniejszych świadków. Sekwencja tekstów, ujęta w wyraziste ramy dziewięciu rozdziałów pozwoli badaczowi bez trudu sięgnąć do konkretnych źródeł. Także 150-stronicowa antologia tekstów literackich została skomponowana z dużym wyczuciem i wiedzą. Miejmy nadzieję, że tom znajdzie wnikliwych czytelników również spoza grona badaczy, i w ten sposób wpłynie na poziom – a może też i na temperaturę – toczących się w naszym kraju sporów i debat wokół zagadnień związanych z Zagładą.

Anna Pawlikowska

 Barbara Engelking, Jacek Leociak, Dariusz Libionka, Wiesława Młynarczyk, Jakub Petelewicz, Alina Skibińska, Robert Szuchta, Wybór źródeł do nauczania o Zagładzie Żydów, pod red. Aliny Skibińskiej i Roberta Szuchty, Warszawa 2010.